Οι πρόσφυγες
Η τήρηση των διεθνών κανόνων όσον αφορά τους πρόσφυγες είναι αυτονόητη υποχρέωση της χώρας. Η ετήσια αποτίμηση της κατάστασης, όπως την κάνει η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες, φωτίζει τις απαραίτητες μελλοντικές βελτιώσεις, τις οποίες συνοψίζουμε εδώ.
Κέντρα Πρώτης Υποδοχής
'Ιδρυση και λειτουργία περισσότερων Κέντρων Πρώτης Υποδοχής σε όλα τα καίρια σημεία εισόδου της χώρας, με άμεση προτεραιότητα τα νησιά του ΒΑ Αιγαίου και τα Δωδεκάνησα. Αυτό θα εξασφαλίσει πως όλοι οι υπήκοοι τρίτων χωρών θα λαμβάνουν έγκαιρη προστασία, κάλυψη των αναγκών τους και εξέταση των αιτημάτων τους. Κατάργηση των διαδικασιών τριών ταχυτήτων, δημιουργία δομών που θα είναι σχεδιασμένες στα πρότυπα της νομοθεσίας της Ε.Ε.
Εξασφάλιση ενιαίου καθεστώτος ίδρυσης και λειτουργίας (προϋποθέσεις λειτουργίας και πιστοποίησης αυτών, πρότυποι κανόνες λειτουργίας κ.ά.), ώστε να εξασφαλίζεται ομογενοποίηση των πρακτικών.
Στελέχωση των Κέντρων με ανθρώπινο δυναμικό διαφόρων ειδικοτήτων (ιατροφαρμακευτική, κοινωνική, νομική και ψυχολογική στήριξη) το οποίο θα κάνει ορθή καταγραφή, θα ενημερώνει τους ανθρώπους για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους στη γλώσσα που κατανοούν, θα καλύπτει τις βασικές ανθρωπιστικές τους ανάγκες και θα προχωράει σε ενέργειες για περαιτέρω παραπομπή τους.
Βελτίωση της ποιότητας στην εξέταση των αιτημάτων σε πρώτο και δεύτερο βαθμό: εκκαθάριση των εκκρεμών υποθέσεων, απεμπλοκή της αστυνομίας από τις διαδικασίες, αναβάθμιση των συνεντεύξεων, παροχή υπηρεσιών διερμηνείας και διεξοδική ανάλυση των λόγων που οδηγούν σε κάθε απόφαση καθώς και τεκμηρίωση αυτών. Μείωση του χρόνου εξέτασης των υποθέσεων από την υποβολή μέχρι την οριστική απόφαση. Σημαντικός είναι ο διαχωρισμός των αιτημάτων που απαντούν σε καθεστώς προσφυγικού ή επικουρικής προστασίας.
Στρατηγικός συνδυασμός και συντονισμός των συναρμόδιων Υπουργείων καθώς και των Αρχών που θα συνεργάζονται με τα Κέντρα. Μόνιμη και συστηματική χρηματοδότηση που δεν θα απειλεί τη βιωσιμότητά τους.
Δημιουργία επιπλέον θέσεων σε ανοιχτές δομές υποδοχής.
Προστασία των ασυνόδευτων παιδιών και της οικογένειας, εκπροσώπησή τους σε όλες τις διαδικασίες που τους αφορούν.
Διοικητική Κράτηση
Βραχείες διαδικασίες διοικητικής κράτησης και μόνον εφόσον κάτι τέτοιο εξυπηρετεί, σε εύλογο χρονικό διάστημα, τον σκοπό της αναγκαίας απομάκρυνσης από τη χώρα. Ταυτόχρονη βελτίωση των συνθηκών, με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, την ασφάλεια και την προστασία της ζωής.
Αποφυγή μετατροπής των κέντρων κράτησης σε αποθήκες ψυχών, μέσα στις οποίες θα στοιβάζονται άνθρωποι διαφορετικών αναγκών ή παιδιά. Διαχωρισμός περιπτώσεων, εξατομικευμένη φροντίδα.
'Εγκυρη, επαρκής και σε ατομική βάση αιτιολόγηση για τους λόγους κράτησης.
Ορθή εφαρμογή της νομοθεσίας για την κράτηση των αιτούντων διεθνούς προστασίας, άμεση διεκπεραίωση των αιτημάτων τους.
Νομοθετική ρύθμιση για την προστασία των θυμάτων, θεσμική αντιμετώπιση της ρατσιστικής βίας, δημιουργία ανεξάρτητου μηχανισμού αποτελεσματικής διερεύνησης των καταγγελιών για αστυνομική βία και αυθαιρεσία.
Συμπερίληψη των δικαιούχων διεθνούς προστασίας στα διάφορα μέτρα κοινωνικής πολιτικής για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
Υπηρεσίες Ασύλου
Σε δεύτερο βαθμό, εύκολη πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου των ενδιαφερομένων, και περαιτέρω ενεργοποίηση των Περιφερειακών Γραφείων ασύλου. Κάλυψη των γεωγραφικών περιοχών για τις οποίες υπάρχουν ενδείξεις ότι συγκεντρώνουν μεγάλο αριθμό αλλοδαπών.
Απλοποίηση των διαδικασιών και της γραφειοκρατίας, προκειμένου να γίνεται ευκολότερη η υπογραφή των αναγκαίων κανονιστικών πράξεων για την έκδοση αδειών διαμονής και ταξιδιωτικών εγγράφων στους δικαιούχους διεθνούς προστασίας, έτσι ώστε τα πρόσωπα αυτά να μπορούν να ασκήσουν τα κατά νόμο δικαιώματά τους.
Επικαιροποίηση και τήρηση φυσικού και ηλεκτρονικού αρχείου. Αποφυγή αναβολών εξέτασης των υποθέσεων που οδηγεί στην εξαφάνιση ή τη μη απόλαυση των δικαιωμάτων των αιτούντων. Ασφαλές και σε σύντομο χρονικό διάστημα κλείσιμο των υποθέσεων που εκκρεμούν από παλαιότερες διαδικασίες.
Ενδελεχής έρευνα αναφορικά με τις καταγγελίες για άτυπες αναγκαστικές επιστροφές ανθρώπων που είχαν εισέλθει στην ελληνική επικράτεια και επαναπροωθήθηκαν στην Τουρκία έξω από το προβλεπόμενο πλαίσιο της εθνικής, ευρωπαϊκής και διεθνούς νομοθεσίας και οπωσδήποτε επαγρύπνηση για τη μη επανάληψη τέτοιων φαινομένων.
Η «Δημιουργία, ξανά!», τέλος, προτείνει, καταρχάς στο επίπεδο της Ευρώπης (και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ως μοχλού πίεσης), την δημιουργία ενός Διεθνούς Ταμείου για τους πρόσφυγες, με συνεισφορά όλων των χωρών ανάλογα με το ΑΕΠ τους. Τα συσσωρευμένα κεφάλαια του Ταμείου, που θα λειτουργεί υπό την εποπτεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ ή ως ανεξάρτητος οργανισμός, θα χρηματοδοτούν τις χώρες υποδοχής προσφύγων στη βάση συγκεκριμένων όρων και συνθηκών υποδοχής που θα θέτει ο οργανισμός και οι οποίοι θα αποτελούν τους βασικούς όρους του σχετικού νομικού πλαισίου. Έτσι θα ξεπεραστεί η άδικη και άκαιρη διακυβερνητική δράση που υπάρχει σήμερα (οι κυβερνήσεις συνεισφέρουν κατά περίπτωση, σε συνεργασία και διαπραγμάτευση με την εκάστοτε χώρα υποδοχής), η οποία κάνει τους πρόσφυγες αντικείμενο εκβιασμού και φθηνού, όσο και απάνθρωπου, πολιτικοοικονομικού παζαριού. Η δημιουργία ενός μόνιμου μηχανισμού με τα δικά του κεφάλαια, τεχνογνωσία διαχείρισης κρίσεων, δικαιοδοσία πιστοποίησης και καθοδήγησης των Μη Κυβερνητικών Οργανισμών που έχουν τη δική τους τεχνογνωσία παρέμβασης και δυνατότητα υποστήριξης στα κράτη υποδοχής μέσα από συγκεκριμένες διαδικασίες ώστε να έχουν αυτά πρόσβαση στα κεφάλαια του Ταμείου, φαίνεται να είναι ο πιό δίκαιος και αποτελεσματικός τρόπος για τη στήριξη των προσφύγων και την παγκόσμια κατανομή του κόστους της, αλλά και για την πιστή εφαρμογή των διαδικασιών προστασίας και ασύλου. Αυτή είναι μια ιδέα στην οποία η Ελλάδα θα μπορούσε, τόσο λόγω της τωρινής συγκυρίας όσο και λόγω της δικής της προσφυγικής ιστορίας, να πρωτοστατήσει στην Ευρώπη, ώστε αυτή να υιοθετηθεί και να προωθηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση στα Διεθνή φόρα.
Οικονομικά δεδομένα και ρύθμιση των μεταναστευτικών ροών
Οι μεταναστευτικές ροές έχουν διάφορες πηγές:
Α. Τις διαφορές επιπέδου ζωής και αμοιβών. Αυτές χωρίζονται σε μακροχρόνιες, λόγω συνολικού επιπέδου ανάπτυξης, όπως αυτές μεταξύ ανεπτυγμένων, αναπτυσσόμενων και υπανάπτυκτων χωρών, και βραχυχρόνιες, λόγω των οικονομικών κύκλων και κρίσεων σε οικονομίες με παρόμοια χαρακτηριστικά, όπως οι Ευρωπαϊκές.
Β. Τις έκτακτες, δραματικές αλλαγές στις συνθήκες διαβίωσης σε συγκεκριμένες περιοχές του κόσμου (πχ οικονομικές καταστροφές, όπως στην περίπτωση της Αργεντινής)
Γ. Πολιτικά γεγονότα αστάθειας και καταπίεσης σε σχετικά πλούσιες χώρες με έντονα δυτικά χαρακτηριστικά (όπως το Ιράν)
Δ. Καταστροφικά πολιτικά γεγονότα, όπως πόλεμοι και γενοκτονίες (Συρία, Γιουγκοσλαβία, Αφρική)
Οι δυναμικές οικονομίες και κοινωνίες (Μεγάλη Βρετανία, Γερμανία, Γαλλία, Σκανδιναβικές χώρες, Iταλία, Καναδάς, ΗΠΑ) αξιοποιούν για την ανάπτυξή τους την ελεγχόμενη και υπό όρους μετανάστευση καθώς:
α) Οι μετανάστες βρίσκονται συνήθως σε παραγωγική ηλικία, συνεπώς η χώρα υποδοχής εισάγει ανθρώπους στων οποίων την εκπαίδευση και ανατροφή δεν έχει επενδύσει.
β) Οι χώρες αυτές εμπλουτίζουν το παραγωγικό τους δυναμικό σε τομείς όπου η εξέλιξη τους έχει στερήσει το πλεονέκτημα σε σχέση με άλλες ανεπτυγμένες χώρες (ειδικότητες όπως πληροφορικοί, ερευνητές, επιχειρηματίες, έμποροι, άλλο εργατικό δυναμικό). Πρέπει να σημειωθεί πως η μεταφορά ορισμένων μόνο τμημάτων της παραγωγής σε κάποια άλλη χώρα προέλευσης μέσω outsourcing (όπως λογιστικά ή software development στην Ινδία, τη Ρωσία κλπ) δεν αποκαθιστά πάντα το πλεονέκτημα στην αλυσίδα παραγωγής, γιατί σημαίνει και εκροή πόρων προς άλλη οικονομία για την αγορά των υπηρεσιών, ενώ παράλληλα απαιτεί υψηλό κόστος επίβλεψης. Οι επιχειρήσεις συχνά οδηγούνται να μεταναστεύσουν στο σύνολό τους στις οικονομίες αυτές, παίρνοντας μαζί τους πλούτο και θέσεις εργασίας από τις ίδιες τις ανεπτυγμένες χώρες.
γ) Εμπλουτίζουν την εργασιακή και παραγωγική κουλτούρα σε τομείς όπου η τεχνογνωσία ή ο επαγγελματικός προσανατολισμός έχει υποχωρήσει λόγω εξέλιξης (πχ αγροτικές και κατασκευαστικές/χειρωνακτικές εργασίες, υποστηρικτικά επαγγέλματα φροντίδας) ή τομείς όπου η προσέγγιση της παραγωγικής εργασίας είναι διαφορετική στις χώρες προέλευσης (πχ οργάνωση παραγωγής, μάνατζμεντ, πληροφορική κλπ). Αυτό έχει ως συνέπεια την εισαγωγή διαφόρων καινοτομιών στο παραγωγικό δυναμικό των χωρών υποδοχής, από τα απλά επαγγέλματα, όπως το εμπόριο, ως τις πιο σύνθετες δραστηριότητες, όπως η οικονομία, η έρευνα και η καινοτομία.
δ) Βελτιώνουν την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.
ε) Η επιθυμία των περισσότερων μεταναστών να ενταχθούν τους δημιουργεί εσωτερικά κίνητρα προσαρμογής, η δε συνύπαρξη και αλληλεπίδραση εθνοτήτων είναι για τις χώρες υποδοχής παράγοντας ανάπτυξης αυτοπεποίθησης, καινοτόμου πνεύματος και εξωστρέφειας, όπως είναι εύκολο να παρατηρηθεί παγκόσμια στις δυναμικές κοινωνίες.
Η αυξημένη κινητικότητα εγκυμονεί όμως και κινδύνους όταν γίνεται ανεξέλεγκτα σε έκταση και ποιότητα:
α) Μειωμένη πολιτιστική συμβατότητα των πρώτων γενεών μεταναστών και υψηλό κοινωνικό κόστος ένταξής τους. Πρέπει να σημειωθεί εδώ πως ένας βαθμός πολιτιστικής ασυμβατότητας μπορεί να είναι παράγοντας προόδου, παρά τις τυχόν προστριβές, όταν οι νέοι μετανάστες προέρχονται από κοινωνικά και πολιτισμικά εξελιγμένους πληθυσμούς, όπως συνέβη με την υποδοχή των προσφύγων από τη Μικρά Ασία στη συγκριτικά λιγότερο αναπτυγμένη ελλαδική χερσόνησο της εποχής. Παρόμοια στοιχεία, για παράδειγμα, έχει η μετανάστευση στη Δύση από περιοχές της Κίνας και της Νοτιοανατολικής Ασίας, την Ταϊλάνδη, τη Μαλαισία, κάποιες χώρες της Λατινικής Αμερικής κλπ. Η μετανάστευση εξαιρετικά καταρτισμένου και φιλόδοξου παραγωγικού δυναμικού από τη Ρωσία ή το Ιράν συνέβαλε σημαντικά στην οικονομική και επιστημονική ανάπτυξη της Δύσης τα τελευταία χρόνια.
Δημιουργούνται όμως προβλήματα, όταν οι πληθυσμοί προέρχονται από περιοχές και κοινωνίες με πολιτιστικά και κοινωνικά δεδομένα που έχουν σημαντικό βαθμό υστέρησης στην εξέλιξη σε σχέση με τα Ευρωπαϊκά, όπως συμβαίνει με ορισμένες κατηγορίες μεταναστών στη χώρα μας σήμερα. Αυτή η κατάσταση απαιτεί πολύ μεγαλύτερο οικονομικό και κοινωνικό κόστος ένταξης και προσαρμογής.
Η επιλεκτικότητα και δυνατότητα προσαρμογής των μηχανισμών προσέλκυσης, υποδοχής ή αποτροπής με βάση τα δεδομένα αυτά πρέπει να είναι η καίρια παράμετρος της μεταναστευτικής πολιτικής.
Η εξειδίκευση και η αποφυγή στερεοτύπων, η συλλογή, ανάλυση και αξιοποίηση κοινωνικών και οικονομικών στοιχείων, η ευελιξία στη διαχείριση των νέων δεδομένων όπως προκύπτουν, είναι βασικές προϋποθέσεις για τον καθορισμό του πλαισίου νόμιμης μετανάστευσης στη χώρα υποδοχής ανάλογα με τη χώρα προέλευσης, αλλά πολλές φορές ανάλογα και με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά πληθυσμών εντός της χώρας προέλευσης, όταν αφορά χώρες με μεγάλες κοινωνικές διαφοροποιήσεις.
Η Αυστραλία, η Νέα Ζηλανδία, ο Καναδάς, η Γερμανία, η Σουηδία, η Ολλανδία είναι χώρες με συστήματα που λειτουργούν με μικρότερη η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα προς την κατεύθυνση αυτή, στοιχεία των οποίων μπορούν να εξεταστούν και να προσαρμοστούν στη χώρα μας.
β) Υπερπροσφορά εργασίας με κατάρρευση των αμοιβών και μετατροπή της οικονομίας σε οικονομία χαμηλών αμοιβών και, κατά συνέπεια, χαμηλής ζήτησης καινοτομίας για την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας. Αυτό δημιουργεί, επίσης, αισθήματα εχθρότητας από τους τοπικούς πληθυσμούς που συνδέουν τη μείωση των εισοδημάτων τους με την παρουσία των μεταναστών.
Τα πιο πάνω, ακόμα περισσότερο σε συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής κρίσης και θεσμικής έκπτωσης, οδηγούν σε κοινωνικές εντάσεις, δυσλειτουργία των μηχανισμών ενσωμάτωσης, κοινωνική και οικονομική περιθωριοποίηση και ανάδυση φαινομένων παραβατικότητας και εγκληματικότητας. Αυτά με τη σειρά τους υποδαυλίζουν αμοιβαίες περιχαρακώσεις, ανάδυση στερεοτύπων και φαύλο κύκλο κοινωνικής δυσλειτουργίας.
Για να αξιοποιηθούν με τρόπο παραγωγικό και αναπτυξιακό οι ευκαιρίες που συνδέονται με τις μεταναστευτικές ροές από χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και να ελεγχθούν οι κίνδυνοι, χρειάζεται ένα ρυθμιστικό πλαίσιο το οποίο να συνδυάζει τα κατάλληλα οικονομικά και κοινωνικά κίνητρα ποιοτικής αντιστροφής του ισοζυγίου μεταναστευτικών ροών.
Συνοπτικά πρέπει να αναπτύξουμε :
Α. Σαφές πλαίσιο νόμιμης μετανάστευσης από τρίτες χώρες
Β. Πολιτικές ελέγχου της μεταναστευτικής ροής
Γ. Ισχυρές και ρεαλιστικές πολιτικές ένταξης
